هنر مرصع کاری چیست؟

هنر مرصع کاری چیست؟ یکی از شاخه های صنایع دستی مرصع کاری است . مرصع به معنی آنچه با جواهر تزئین شده باشد، است. (جواهر نشان) هنر مرصع کاری عبارت است از نشاندن جواهر(سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی) بر روی ظروف ، زیور آلات و اشیاء تزئینی دیگر .

هنر مرصع کاری چیست؟

هنر مرصع کاری چیست؟
هنر مرصع کاری چیست؟

 

مرصع کاری عبارت است از تزیین نمودن با جواهرات و سنگ ها، در حقیقت مرصع کاری به معنی قرار دادن قطعه سنگی در درون فلز و البته این به معنای چسباندن سنگ نمی باشد بلکه نوعی از سوارکردن سنگها می باشد که با ظرافت ویژه ای صورت می گیرد.

همانگونه که گفته شد، هنر مرصع کاری یعنی نشاندن جواهر (سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی) روی ظروف، زیور آلات و اشیاء تزئینی می باشد. در یک تعریف کلی باید گفت که مرصع به این معنی است که آنچه با جواهر تزئین شده باشد، که این هنر یکی ازگرایش های صنایع دستی سنگی است .

تاریخچه مرصع کاری

از هزاران سال پیش ساخت زیور آلات و یا ظروف تزئینی و نشاندن نگین بر روی آنها در ایران رایج بوده است. آثاری چون جام ها، کاسه ها و زیور آلاتی جواهر نشان که مربوط به دوره های هخامنشیان، اشکانیان، ساسانی ان و … می باشد. گواه این امر است که هنرمندان از هزاران سال پیش در زمینه نشاندن سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی بر روی این اشیاء تبحر داشته اند.

بازمانده اصیلی از آن روزگار شاید زیور آلاتی باشد که زنان قبایل چادر نشین مختلف و زنان روستایی از آن استفاده می کردند. اغلب این زیور آلات دارای تزئیناتی زیبا از سنگ های زیبا و درخشان هستند. سنگ هایی چون عقیق جگری و فیروزه و …

 

هنر مرصع کاری چیست؟
هنر مرصع کاری چیست؟

انواع روش های مرصع کاری 

در روزگار ما از هنر مرصع کاری بیشتر در ساخت زیور آلات استفاده می‌شود، به همین جهت هنرمند مرصع کار، کار خود را پس از مهیا شدن زیور شروع می‌کند. گذاشتن سنگ بر روی طلا یا نقره (یا فلزات مناسب دیگر) به چهار روش صورت می‌پذیرد:

  • ریلی
  • قلم خور
  • کاسه‌ای
  • چنگی
هنر مرصع کاری چیست؟
هنر مرصع کاری چیست؟

مواداولیه مرصع کاری

مواد اولیه این هنر انواع سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی از قبیل زمرد ، الماس ، فیروزه ، یاقوت ، عقیق ،یشم میباشد

ابزاروتجهیزات

تعدادی از ابزار كار به این شرح است :

  1. قلم انگلا (برای قلم زنی)
  2. قلم دست
  3. چاپله
  4. فیسقول
  5. مثقل
  6. انواع مته (گرد، ستاره، گلدونی، دلری، دیسکی، شیپوری، کونیک، پاملخی)
  7. لاستیک نرمی و زبری
  8. دیسک الماسه
  9. لاستیک کله قندی
  10. سنگ مات
  11. انواع فرچه (سیمی، مویی)
  12. پوست یک قرنی، پوست استوانه ایی
  13. نطع
  14. فرچه نطع
  15. رو
  16. گوله غلتان
  17. چنگ غلتان
  18. فرز، سرفرز
  19. سه نظام دستی
  20. دم باریک، دم پهن دم مفتول
  21. خاک اره
  22. خوشه
  23. سنگ سوو جلا
  24. ذره بین
  25. لاک
  26. میز جواهرسازی همراه دماغه مخراجی
  27. بنزین
  28. التراسنیک
  29. قلم چنگ یا باسمه چنگ برای خواباندن چنگ
  30. گوار سه غلتان (ابزاری که با غلتاندن آن بر روی طلا یا نقره، قسمت بالای دیواره‌ای که اطراف نگین را گرفته بر روی نگین می‌خوابد و باعث مهار شدن
  31. نگین در جای خود می‌شود
  32. سمبه
  33. ماردالا (ابزاری که کاربردی شبیه چکش دارد

مراحل تولید

در حال حاضر از هنر مرصَع کاری بیشتر در تولید زیورآلات به کار برده می شود، به همین جهت هنرمند مرصَع کار، کار خود را پس از مهیا شدن زیور شروع می کند.

هنر مرصع کاری چیست؟
هنر مرصع کاری چیست؟

انواع شیوه های نشاندن سنگ یا گوهر اندازه ریز به صورت ریلی, قلم خور, کاسه ای و چنگی می باشد.

روش های نصب سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی بر روی زیورآلات غالبا به نحوه ساخت آن زیور بر می گردد. در واقع ابتدا سازنده زیور آلات ، جای مخصوص به سنگ مورد نظر را خالی می گذارد و آنگاه هنرمند مرصع کار برای نشاندن سنگ اقدام می کند . در روش ریلی ، بر روی طلا یا نقره جای ریل مانندی برای نگین (سنگ مورد نظر ) خالی است که پس از آنکه مرصع کار سنگ را در این محل جای داد، با سمبه وضربه ابزاری چکش مانند ، فلز اطراف نگین را به آ ن نزدیک می کند .

 

1.در روش ریلی:

بر روی طلا یا نقره جای ریل مانندی برای نگین (سنگ مورد نظر ) خالی می باشد که بعد از آنکه مرصع کار سنگ را در این محل قرار داد، با سمبه وضربه ابزاری چکش مانند ، فلز اطراف نگین را به آ ن نزدیک می شود .

2.در روش قلم خور :

حفره ای مخروطی برای نگین تعبیه شده که متناسب نگین هایی است که تراش مخروطی (مارکیز ) دارند. پدر نتیجه از جا انداختن نگین در محل مورد نظر با به کارگیری قلم ، مقداری طلا یا نقره مورد نظر به سمت نگین هدایت می گردد و در حقیقت روی نگین می خوابد .

3.کاسه ای و چنگی

در شیوه کاسه ای و چنگی نیز با توجه به فضای کاسه مانندی که برای نگین در نظر گرفته شده است ، در ابتدا نگین در جای خود قرار می گیرد و بعد یا چنگ هایی از طلا یا نقره دور آن را می گیرد (روش چنگی ) و یا با استفاده از سوهان اندازه ای از فلزآن زیور روی سنگ خوابانده می شود و در این حالت نگین در جای خود ثابت می ماند.

در برخی منطقه ها برای چسباندن موقتی نگین بر روی زیور آلات مورد نظر ابتدا مقداری موم به کار می گیرند که در زمان کار با قلم یا سوهان نگین از جای خود جابه جا نکند و امر آسان تر انجام گیرد و در نهایت کار با مقداری حرارت ، موم ذوب می شود و می توان آن را با دستمال پاک کرد. اما درباره تمام سنگها نمی توان از این روش استفاده نمود چون حرارت رنگ برخی از سنگها را تعویض می کند.

سپر نادر شاه افشار

 یکی از کاربرد های مرصع کاری  در سپر نادر شاه آفشار که از پوست کرگدن ساخته شده و بعد از استفاده او در جنگ ها ،مرصع کاری شده است.

 

هنرمرصع کاری چیست؟
هنر مرصع کاری چیست؟

 

انواع شیوه های نشاندن سنگ یا گوهر اندازه درشت به صورت نبشی، دیواره ای و چنگی می باشد.


برای حفظ جلوه و زیبایی آثار طبیعی سنگ و زیور آلات، معمولاً کاربرد از چسب و مواد شیمیایی که امکان از بین رفتن اثر گذشت زمان را دارند، لزومی ندارد استفاده کرد. و به همین دلیل است که در مخراج کاری پایه های نگهدارنده سنگ باید به گونه ای برای محکم نگه داشتن آن تنظیم شوند که آسیبی به سنگ نرسانند.

هنرمرصع کاری چیست؟
هنر مرصع کاری چیست؟

کلام آخر 

در مخراج کاری باید نهایت دقت را داشت چرا که کمی فشار بیشتر امکان دارد روی سنگ پریدگی یا ترک خوردگی ایجاد کند، یا در اثر کاربرد نادرست از ابزار، روی پایه های نگه دارنده خط و خش ایجاد شود و حتی پایه ها بشکنند. کار مخراج کاری زمانی حساس تر می شود که بجای انگشتر، و کارهای محکم بخواهیم روی زیورآلات ظریف چون گوشواره و گردنبند سنگ های زینتی بسیار ریز و ظریف مخراج کاری انجام گردد.

برای اطلاع از برگزاری کلاس مرص کاری و مشاوره باماتماس بگیرید .آموزشگاه طلاسازی فتاحی در تهران وکرج کلاس های طلا جواهر سازی ، فروشندگی ،گوهر شناسی ،طراحی طلا و جواهر،ریخته گری وآبکاری وقلم زنی برگزار می کند.

 

 

 

 

 

هنر مرصع کاری چیست؟